-
4.1. Peixe Momo

 

Nome científico: Cetorhinus maximus

Nome galego: momo ou quenlla peregrina

Nome castelán: tiburón peregrino

Nome portugués: tubarão frade

Nome inglés: basking shark

Nome francés: Requin pèlerin


Clase: Condrictios

Subclase: Elasmobranquios

Orde: Lamniformes

Familia: Cetorhinidae

 

O momo ou quenlla peregrina (Cetorhinus maximus) é unha especie de elasmobranquio carcarriniforme da familia Cetorhinidae. É o segundo peixe máis grande do mundo, logo da quenlla balea, e acada os 10 metros de lonxitude e máis de catro toneladas de peso. Aínda que a súa silueta recorda á dunha quenlla predadora, con forma hidrodinámica e fociño agudo, aliméntase filtrando a auga. Nada coa boca aberta ata facela redonda e filtra a auga a través dunhas inmensas galadas cuns peites a xeito de barbas instaladas nas mesmas. Móvese moi lentamente.


Divisados a miúdo preto das costas, os peregrinos son un obxectivo frecuente dos ecoturistas, pois son vistos comunmente na superficie e ademais son moi tolerantes coa presenza de humanos, polo que estes van ao encontro daqueles nunha curta viaxe en bote. Do mesmo xeito que varias especies de quenllas, os peregrinos, especialmente polos factores anteriormente citados, foron obxecto dunha intensa caza por parte de pescadores. O seu enorme tamaño converteunos no pasado en animais altamente rendibles para os barcos de pesca comercial; tan só un deles pode xerar ata unha tonelada de carne e 400 litros de aceite, e o seu fígado, rico en vitaminas, pode representar ata o 25% do peso total do animal. Pola súa gran persecución e explotación no pasado, as quenllas peregrinas están agora protexidos por lei na maioría dos países.

É unha quenlla peláxica que adoita visitar con frecuencia zonas costeiras, podendo ser achado ao longo de todo o Mundo, desde as áreas polares ata océanos tropicais, principalmente nas superficies das plataformas continentais, aínda que prefire augas frías, habitualmente entre os 8 e os 14º C. Adoita ser avistado en zonas próximas ás costas e é habitual que penetren en baías e portos. A quenlla peregrina busca o seu alimento entre grandes concentracións de plancto en augas pouco profundas e adoita ser frecuente velo nadar na superficie. Son quenllas de costumes migratorios, que percorren enormes distancias no océano, seguindo os cambios estacionais, aínda que se ignora con exactitude as áreas que visita nos seus longos desprazamentos. No inverno poden pasar longas tempadas preto dos fondos mariños, por centos ou miles de metros de profundidade, buscando fontes de alimento.


ANATOMÍA E APARIENCIA


A quenlla peregrina é un dos maiores peixes coñecidos, ocupando o segundo lugar en tamaño tras a quenlla balea. O maior espécime medido con exactitude foi atrapado nunha rede na Bahía de Fundy, Canadá, en 1851. Tiña unha lonxitude total de 12,27 m e pesaba aproximadamente 9 toneladas. Existen noticias en Noruega do avistamento de tres quenllas peregrinas ao redor dos 12 m de lonxitude, pero deben ser considerados exemplares dubidosos dado que na mesma zona nunca foron capturados exemplares de tan gran tamaño. Normalmente, a quenlla peregrina adoita medir unha lonxitude entre 6 e 8 metros, aínda que hai espécimes que exceden os 10 m ou máis, pero logo de décadas de intensa pesca, os avistamentos de exemplares de maior tamaño son pouco frecuentes.



Estas quenllas posúen a típica forma de corpo en fuso (lamniformes) e adoitan ser confundidos a miúdo coas grandes quenllas brancas. As dúas especies poden diferenciarse facilmente entre si pola gran boca cavernosa da quenlla peregrina (nos maiores exemplares dun diámetro superior a 1 m), aberta case constantemente mentres nadan con lentitude, filtrando o plancto do que se alimentan. Posúen longas e máis evidentes fisuras das galadas, que case rodean a cabeza, ollos pequenos e menor media de circunferencia de contorno, aínda que si maior lonxitude total. Mentres que as quenllas brancas posúen longas fileiras de dentes aserrados, os das quenllas peregrinas son moito máis pequenos (5-6 mm) e en forma de gancho, sendo realmente funcionais só as 3 ó 4 filas da mandíbula superior e as 6 ó 7 fileiras da inferior.

Outra distintiva característica da quenlla peregrina inclúe un gran pedúnculo caudal, pel rugosa de forte textura e unha fina capa de mucosa que segregan sobre a súa pel. Posúe un prominente fociño algo curvo (claramente visible nos espécimes máis novos), e unha gran aleta caudal. Nos grandes individuos, a aleta dorsal aparece con frecuencia creando un ronsel por encima da superficie.


A súa coloración pode ser moi variable (e probablemente depende das condicións de observación e do estado do animal en si): comunmente, presentan dorsalmente unha cor marrón escuro a negro ou negro azulado, difuminándose ventralmente nun branco grisáceo. As quenllas adoitan ter marcas na pel, posiblemente polos seus frecuentes encontros con lampreas e outras quenllas. O fígado da quenlla peregrina constitúe do 20 ao 25% do seu peso corporal, estendéndose a todo o longo da súa cavidade abdominal e crese que desempeñan un importante papel na flotabilidade e a regulación a longo prazo do seu almacenamento de enerxía. Nas femias, só o ovario dereito parece ser totalmente funcional, o cal constitúe un trazo único entre os escualos.


DIETA


A quenlla peregrina é un animal que se alimenta pasivamente, filtrando zooplancto, peixes pequenos e invertebrados a razón 2.000 toneladas de auga por hora.

A diferenza da quenlla bocagrande e da quenlla balea, a quenlla peregrina non parece buscar activamente o seu sustento, pero si posúen grandes bulbos olfatorios que poden orientarlle na dirección correcta. A diferenza doutros grandes filtradores de plancto, o seu método de alimentación consiste só en introducir pasivamente a auga empuxada a través das branquias cando nada, mentres que o megamouth ou a quenlla balea pode absorber directamente a auga a través das súas branquias seguindo cursos semipredeterminados.


COMPORTAMENTO

Os estudos realizados en 2003 desmentiron a idea de que as quenllas peregrinas hibernen e demostraron que permanecen máis ou menos activos durante todo o ano. No inverno, as quenllas peregrinas trasládanse a augas abisais (profundidades de ata 900 m ou máis) e aliméntanse de grandes concentracións de plancto en zonas moi profundas. Exemplares marcados, seguidos por satélite, confirmaron que as quenllas peregrinas móvense miles de quilómetros durante os meses de inverno, buscando grandes concentracións de plancto abisal.


As quenllas peregrinas aliméntanse en ocasións en ou preto da superficie, mantendo a boca aberta de pao a pao, mentres dispón verticalmente abertas totalmente as súas galadas. Trátase dun movemento lento, non maior de dous nós) de velocidade e non tratan de eludir achegarse aos barcos (a diferenza das grandes quenllas brancas que se mostran recelosos). Son totalmente inofensivos para os seres humanos, que nadan ao seu ao redor, e non adoitan prestarlles ningunha atención.


As quenllas peregrinas son animais gregarios e forman segregacións diferenciadas por sexo, polo xeral en pequenos grupos de 3 ó 4 individuos, aínda que en ocasións puideron ser avistados ata 100 quenllas peregrinas nadando xuntos. Parecen seguir indicacións visuais, pois aínda que a quenlla peregrina ten ollos bastante pequenos para o seu tamaño, estes están completamente desenvolvidos e poden ata inspeccionar visualmente barcos, posiblemente porque os poden confundir cos seus propios conxéneres. Crese que as femias habitúanse a buscar augas pouco profundas para dar a luz as súas crías.


Estas quenllas teñen poucos depredadores, pero se coñece que as candorcas e as quenllas tigre poden alimentarse ocasionalmente deles, así como as xa mencionadas lampreas, aínda que é pouco probable que sexan capaces de atravesar a grosa pel destas quenllas.


A pesar de que a quenlla peregrina é grande e lento, informouse de exemplares saltando fose da auga, aínda que se ignora o por que deste comportamento. Algúns especialistas argumentan, sen base probada, que pode ser debido ao intento do animal por desembarazarse de parasitos externos adheridos á súa pel.

REPRODUCCIÓN


As quenllas peregrinas son ovovivíparos: os embrións desenvólvense de ovos que non saen do interior do abdome da nai, aínda que as femias non posúen placentas. Os fetos aliméntanse dos óvulos non fertilizados no interior da nai, un comportamento coñecido oofaxia. Crese que a xestación abarca máis dun ano (pode ata que ata 2 ó 3), descoñecéndose con seguridade o número de fetos que son alumados vivos, aínda que cando nacen xa están plenamente desenvolvidos, alcanzado de 1,5 a 2 m. de lonxitude. Só existe constancia da captura dunha femia embarazada, en cuxo interior foron descubertos 6 fetos aínda por nacer.


Crese que o apareamento prodúcese a principios da estación cálida e o parto a finais do verán, dada a observación en ambas as datas de intenso movemento de femias nas proximidades de augas costeiras pouco profundas.


A chegada ao período de madurez nas quenllas peregrinas non se coñece, pero se cre que é alcanzada entre os 6 e os 13 anos de idade, cando xa teñen unha lonxitude entre 4,5 e 6 m. A frecuencia de partos nas femias tamén é case totalmente descoñecida, aínda que hai datos que apuntan a que se produce en intervalos que van de 2 a 4 anos.


As aparentemente inútiles fileiras de dentes nas mandíbulas dos peregrinos poden desempeñar un importante papel antes do nacemento, xa que a quenlla aliméntase de óvulos non fertilizados no útero, aínda que só se trata dunha especulación por demostrar.

Igualmente, poderían tratarse de dentes que teñen unha utilidade non funcional en actividades ligadas ao cortexo e a reprodución.


PESCA


Historicamente, a quenlla peregrina foi un elemento básico da pesca industrial nalgunhas áreas de augas frías en altas latitudes, debido á súa lenta velocidade de natación, a súa natureza inofensiva e a abundante presenza de exemplares no pasado. Comercialmente, o peregrino foi empregado para finalidades moi distintas: carne para a alimentación (hákarl) e fariña de peixe, incluíndo diferentes usos da pel e dos seus grandes fígados (que ten un alto contido en aceites). Na actualidade, péscanse principalmente polas súas aletas (para cociñar sopa de aleta de quenlla). Outras partes do animal (por exemplo, cartílago de quenlla) tamén se utilizan no medicamento tradicional chinesa e é considerado, sen fundamento científico algún, como un afrodisíaco en Xapón.


Como resultado da rápida diminución dos exemplares, a quenlla peregrina áchase parcialmente protexido e o comercio dos seus produtos está restrinxido ou prohibido en moitos países. Están totalmente protexidos no Reino Unido, Malta e EE.UU. así como en gran parte das augas do Océano Atlántico e grandes zonas do Mediterráneo. A pesca de quenllas peregrinas é tamén ilegal en Nova Zelandia.
O "marabilloso peixe" descrito en Harper's Weekly, 1868, trátase moi probablemente dos restos dunha gran quenlla peregrina.


Nos últimos anos, estanse prodigando os safaris fotográficos onde os nadadores achéganse a eles con absoluta tranquilidade, dada a natureza inofensiva e tolerante das quenllas peregrinas cos mergulladores e as embarcacións, o cal constitúe unha importante fonte de ingresos turísticos en áreas habitualmente deprimidas e sen grandes recursos económicos.


CRIPTOZOOLOXÍA

En varias ocasións durante o pasado, algúns cadáveres de grandes quenllas peregrinas foron habitualmente confundidos con grandes serpes de mar ou ata con plesiosaurios prehistóricos. Outros exemplares en descomposición foron identificados máis tarde como quenllas peregrinas, como no avistamento do monstro de Stronsay e no caso do Zuiyo Maru.

 


-
-